14 san
Xəstəliklər
Sümük və mineral mübadiləsi
Qısa cavab
Osteoporoz (sümük əriməsi) sümüklərin sıxlığının azalması, kövrəkliyinin artması və elastikliyini itirməsi nəticəsində asan sınmasına səbəb olan metabolik xəstəlikdir. Beynəlxalq klinik tövsiyələrə görə 65 yaşdan yuxarı qadınlar və 70 yaşdan yuxarı kişilər osteoporoz baxımından yoxlanmalı, ən azı bir dəfə densitometriyadan keçməlidir (video). Osteoporoz qırıq yaranana qədər səssiz gedir, amma qırıq olmadan da diaqnoz qoyulub qarşısı alına bilər.
Ən azı bir dəfə densitometriya — beynəlxalq klinik tövsiyələrə görə.
Ümumi məlumat
Osteoporoz
- Necə yaranır. Sümük daim özünü yeniləyən canlı toxumadır. Yeni sümüyün yaranması köhnənin itirilməsindən az olduqda osteoporoz başlayır. Qadınlarda menopauza dövründə daha çox rast gəlinir.
- Nəticələri.
- Sınıqlar ən çox çanaq (bud), bilək və onurğada olur. Sümük o qədər kövrəkləşə bilər ki, yıxılma, hətta əyilmə və öskürək kimi yüngül yüklər də qırığa səbəb olar.
- Ən ağır fəsad bud sümüyünün sınmasıdır: gələcəkdə yerimədə ciddi problemlər yarada bilər.
- Həkimə müraciət etməli olduğunuz hallar (video):
- xroniki bel ağrıları;
- yerinizdən qalxarkən dəstəyə ehtiyac;
- adi hərəkət zamanı, öz boyunuz hündürlüyündən yıxılarkən hər hansı sümüyün sınması.
- Qarşısı alına bilən risk faktorları: siqaret; kalsium və D vitamini azlığı; çox duz; passiv həyat tərzi; A vitamininin artıqlığı; spirtli içki; çox arıq olmaq.
- Digər risk faktorları:
- estrogen çatışmazlığı (menopauzadan sonra) və cinsi hormonların azlığı;
- bəzi dərmanlar: tiazolidindionlar (şəkər dərmanı), barbituratlar, antikoaqulyantlar, PPI (mədə dərmanları), alüminium tərkibli preparatlar, qlükokortikoidlər, tiroid hormonunun artıq dozası;
- endokrin xəstəliklər: Kuşinq, şəkərli diabet, tireotoksikoz (zəhərli zob), hiperparatiroidizm;
- genetik, hematoloji və mədə-bağırsaq xəstəlikləri.
- Diaqnoz. Ətraflı anamnez və fiziki müayinə aparılır. Densitometriya diaqnoz qoymaq, qırıq riskini, dərman müalicəsinə ehtiyacı dəyərləndirmək və müalicənin gedişini izləmək üçün istifadə olunur. Nəticə şikayətlər və qan analizləri ilə birlikdə şərh edilir.
Ümumi məlumat
Paratiroid vəziləri
- Normada 4 ədəddir və boyunda tiroid vəzinin arxasında yerləşir. Böyüdükdə və artıq işlədikdə ciddi problemlər yarada bilər.
- Paratiroid adenomu.
- Nədir: paratiroid vəzində yaranan xoşxassəli şiş; hiperparatiroidizmin ən çox rast gəlinən səbəbi. Artıq paratiroid hormonu (PTH) qanda kalsiumu yüksəldir. Adətən bir vəzidə yaranır; genetik amillər, radiasiya və bəzi irsi sindromlar rol oynaya bilər.
- Təsir etdiyi sistemlər:
- sümük — osteoporoz, sümük ağrıları, patoloji sınıqlar;
- sidik sistemi — böyrək daşları, çox sidik ifrazı;
- həzm sistemi — iştahsızlıq, qəbizlik, pankreatit;
- sinir sistemi — depressiya, yorğunluq, diqqət pozğunluğu.
- Diaqnoz: qanda yüksək PTH və kalsium, sidikdə kalsium; görüntüləmə — USM, paratiroid sintiqrafiyası, KT və ya MRT, PTH washout.
- Müalicə: əsas üsul cərrahi əməliyyatdır (paratiroidektomiya). Bəzi hallarda dərman (kalsimimetiklər) tətbiq edilir.
- Erkən diaqnoz sümük və böyrək zədələnməsinin qarşısını alır.
- Hipoparatiroidizm. Paratiroid hormonunun azlığıdır, kalsium çatışmazlığı ilə gedir. Kalsium orqanizm üçün çox önəmli mikroelementlərdən biridir: həm əksikliyi, həm də artıqlığı ciddi fəsadlar verə bilər.
Ümumi məlumat
D vitamini
- D vitamini əslində hormon kimidir: orqanizmdə aktiv formaya çevrilir və bir çox sistemə təsir edir. Həkimin sözü ilə, «D vitamini özü bir hormondur; artıq biz ona vitamin demirik». Çatışmazlığı hormon balansına təsir edir və bir çox, o cümlədən metabolik problemlərdə iştirak edir (video).
- Yetkinlər üçün gündəlik ehtiyac adətən 800–2000 BV civarındadır. Doza və müddət qandakı D vitamini səviyyəsinə görə həkim tərəfindən müəyyən olunmalıdır. Uşaqlar və böyüklər üçün profilaktik doza fərqlidir.
- D vitamini zəhərlənməsi.
- Səbəbləri: həkim məsləhəti olmadan uzun müddət yüksək doza qəbulu; doza səhvləri (məsələn, yüksək dozalı damcı və ya ampul); D vitamini tərkibli başqa preparatların və multivitaminlərin paralel istifadəsi.
- Əlamətləri: ürəkbulanma, qusma; susuzluq, tez-tez sidik ifrazı; baş ağrısı, halsızlıq; hiperkalsemiya (qanda kalsiumun artması) — böyrək daşları, böyrək zədələnməsi.
- Diaqnoz: qanda 25(OH)D səviyyəsi; kalsium, fosfor və kreatininin yoxlanması.
- D vitaminini yalnız həkim təyinatı ilə və təyin olunan dozada qəbul edin. Zəhərlənmə əlaməti varsa, mütləq həkimə müraciət edin.
Ümumi məlumat
Maqnezium
- Maqnezium orqanizmdə 300-dən çox fermentin işi üçün lazımdır. Əzələlərin yığılması, sinir impulslarının ötürülməsi, ürək ritminin sabitliyi və sümük sağlamlığı üçün vacibdir. İnsulin həssaslığı ilə əlaqəsinə görə şəkərli diabetdə xüsusilə önəmlidir.
- Çatışmazlığı yorğunluq, əzələ spazmı, ürək döyüntüsünün pozulması, yuxusuzluq, əsəbilik və baş ağrılarına səbəb ola bilər.
- Mənbələri: yaşıl yarpaqlı tərəvəzlər (ispanaq, kələm), qoz-fındıq, toxumlar, tam taxıllar, paxlalılar, tünd şokolad.
- Lazım olduqda maqnezium preparatları həkim məsləhəti ilə qəbul olunur. Özbaşına qəbul etmək olmaz.
Həkimin praktikasında
- Osteoporoz. T-score total −3,6 olan pasientdə əlavə klinik şikayətlər və qan analizləri nəzərə alınaraq osteoporoz diaqnozu qoyulub və müalicəyə başlanılıb. Pasienti nevroloq Günay Həsənova yönləndirib.
- Paratiroid adenomu. Sol alt paratiroid vəzinin adenoması ilə bağlı klinik hal (Qəbələ, Sağlam Həyat Tibb Mərkəzi).
- Hipoparatiroidizm. Birincili hipoparatiroidizmli pasient günaşırı venadaxili kalsium köçürmələrindən azad edilib; kalsium ağızdan qəbul olunan dərmanlarla tam nizamlanıb.
- D vitamini zəhərlənməsi. Şikayətlərə əsasən pasientdə D vitamini zəhərlənməsi aşkarlanıb və vaxtında tədbir görülüb.
Sual-cavab
Osteoporoz yoxlanışından kimlər keçməlidir?
65 yaşdan yuxarı qadınlar və 70 yaşdan yuxarı kişilər. Bundan əlavə, xroniki bel ağrısı, yerdən qalxarkən dəstəyə ehtiyac və ya yüngül yıxılmada sınıq olanlar endokrinoloq müayinəsindən keçməlidir (video).
D vitamini çatışmazlığı hormon balansına təsir edirmi?
Bəli. D vitamini özü hormon kimi işləyir və çatışmazlığı metabolik problemlərdə də iştirak edir (video).
D vitaminini özüm yüksək dozada içə bilərəmmi?
Xeyr. Həkim məsləhəti və analiz olmadan yüksək doza zəhərlənməyə — hiperkalsemiyaya, böyrək daşlarına və böyrək zədələnməsinə səbəb ola bilər. Doza qan səviyyəsinə görə təyin olunur.
Həkimin videoları
50 san