Bələdçi
Endokrinoloji analizlər və müayinələr: bələdçi
Qısa cavab
Endokrinoloq hansı analizin lazım olduğunu müayinədən sonra müəyyən edir. Bu bələdçi ən çox istənilən testlərin nəyi göstərdiyini və bəzilərinə necə hazırlaşmaq lazım olduğunu izah edir. Referans aralıqları laboratoriyadan asılıdır. Nəticəni həmişə həkiminizlə birlikdə dəyərləndirin.
Hansı testin lazım olduğunu həkim müayinədən sonra müəyyən edir.
| Test / müayinə | Nəyi göstərir | Hazırlıq və həkimin qeydləri |
|---|---|---|
| Ac qarına qan şəkəri | Şəkər mübadiləsi | ≥8 saat aclıq. ≥126 mq/dl (7 mmol/l) — diabet meyarlarından biridir. Həkimin praktik həddi: 100 mq/dl və yuxarı siqnaldır; 110 mq/dl (6,1 mmol/l) və yuxarıdırsa, özbaşına qərar verməyin, endokrinoloqa müraciət edin. Diabet əlamətləri varsa, ilk addım ac qarına şəkəri yoxlatmaqdır. |
| HbA1c (3 aylıq orta şəkər) | Son 3 ayda şəkərin necə nəzarətdə saxlandığı | Ac və ya tox olmağın önəmi yoxdur. Prediabet 5,7–6,4%, diabet ≥6,5% (48 mmol/mol). Diabetlilərdə ümumi hədəf çox vaxt <7% olur; hamilələrdə və bəzi qruplarda daha aşağı saxlanılır. Hemoqlobin patologiyası olanlarda test düzgün nəticə verməyə bilər. Həkimin praktik qeydi: 5,5–6% siqnaldır, 6% və yuxarı həkimə müraciət vaxtıdır. |
| Şəkər yükləmə sınağı (OGTT) | Şəkərə tolerantlıq | 2-ci saatda ≥200 mq/dl (11,1 mmol/l) — diabet meyarı. |
| Aclıq insulini və HOMA-IR | İnsulin müqaviməti | 8–10 saatlıq aclıqdan sonra alınır. HOMA-IR = ac şəkər (mq/dl) × ac insulin / 405. Həkimin istifadə etdiyi hədd: 2,5-dən yuxarı. Nümunə: şəkər 85 mq/dl (normada), insulin 18 olduqda → 85 × 18 / 405 = 3,8. Yəni ac şəkərin normal olması metabolizmin normal olduğunu göstərmir. İnsulinin normal dəyərləri təxminən 2–25 aralığındadır (laboratoriyadan asılıdır). |
| TSH | Hipofizin tiroidi «işləməyə məcbur edən» hormonu | Normal aralıq çox vaxt 0,27–4,2-dir, amma laboratoriyaya görə fərqlənir. Yaşa, şikayətlərə və hamiləliyə görə xüsusi hədəf aralıqları var. Yüksək TSH həmişə qalıcı xəstəlik demək deyil — səbəb araşdırılmalıdır. |
| Sərbəst T4 (FT4), sərbəst T3 (FT3) | Tiroid hormonları | Hipo- və hipertireozun dərəcəsi; yarımkəskin tiroiditdə TSH aşağı, FT4 və FT3 yüksək olur. |
| Anti-TPO, anti-TG | Tiroiddə autoimmun prosesin markerləri (Haşimoto və s.) | Bir dəfə yüksək çıxıbsa, təkrar-təkrar yoxlanılmır: diaqnozu qoydurur, amma müalicənin gedişatını dəyişdirmir (video). |
| Prolaktin | Hipofiz hormonu | Yuxudan durduqdan ən azı 2 saat sonra və stressiz vəziyyətdə alınmalıdır. Normal: kişilərdə təxminən 20 ng/ml-ə, qadınlarda 25 ng/ml-ə qədər (laboratoriyadan asılıdır). |
| AMH | Qadınlarda yumurtalıq, kişilərdə testikulyar rezerv | Normal dəyərlər çox vaxt 2–5 ng/ml aralığındadır (laboratoriyadan və yaşdan asılıdır). PKOS-da artır, menopauzaya yaxın azalır. |
| Kortizol | Böyrəküstü vəzin «stress hormonu» | Artıqlığı (Kuşinq) və ya çatışmazlığı (Addison) şübhəsində xüsusi testlərlə yoxlanılır. |
| GH (boy hormonu), IGF-1 | Akromegaliya, boy hormonu çatışmazlığı | Lazım olduqda sınaq testləri və hipofizin MRT-si ilə birlikdə. |
| Kalsium, fosfor, PTH, kreatinin | Paratiroid və sümük-mineral mübadiləsi | Paratiroid adenomunda kalsium və PTH yüksək olur. |
| 25(OH) D vitamini | D vitamini ehtiyatı | D vitamininin dozası qan səviyyəsinə görə təyin olunur. Zəhərlənmə şübhəsində kalsium, fosfor və kreatininlə birlikdə yoxlanılır. |
| Lipid profili | Xolesterin (LDL, HDL), trigliserid | Ürək-damar riski; endokrin səbəblər (tiroid, insulin müqaviməti) nəzərə alınır. |
| B12 vitamini | Sinir sistemi, qan | Uzun müddət metformin qəbul edənlərdə vaxtaşırı yoxlanılmalıdır. |
| EÇS, CRP | İltihab | Yarımkəskin tiroidit şübhəsində. |
| Tiroid və boyun USM | Vəzin strukturu, düyün, kista, limfa düyünləri | Bax: Tiroid və boyun ultrasəs müayinəsi |
| Tiroid İİAB | Düyünün sitoloji xarakteri | Bax: Tiroid İİAB (incəiynəli biopsiya) |
| Sintiqrafiya | Düyünün «isti» (aktiv) və ya «soyuq» olması; paratiroid adenomunun yeri | Toksik adenomun və paratiroid adenomunun təsdiqində istifadə olunur. Paratiroiddə USM və PTH washout ilə birlikdə. |
| Densitometriya (sümük sıxlığı) | Osteoporoz, qırıq riski | Diaqnoz, dərmana ehtiyacın dəyərləndirilməsi və müalicənin izlənməsi üçün. T-score nəticəsi şikayət və qan analizləri ilə birlikdə dəyərləndirilir. |
| Sol əl biləyi rentgeni (skelet yaşı) | Uşağın sümük inkişafı | Boyun ləngiməsi, erkən və ya gecikmiş yetkinləşmə şübhəsində. Hər halda rentgen həkim nəzarəti altında çəkilməli və dəyərləndirilməlidir. |
| Hipofiz MRT | Prolaktinoma, akromegaliya | Prolaktin yüksəkliyi və boy hormonu artıqlığı şübhəsində. |