Hormonal sistem
Hormonal pozğunluqlar
Böyrəküstü vəzi, hipofiz və cinsi hormon pozuntuları, reproduktiv endokrinologiya, paratiroid/sümük sağlamlığı və uşaq endokrinologiyası. Müalicədən əvvəl səbəb hormonal testlərlə dəqiqləşdirilir.
Böyrəküstü vəzi və hipofiz
Hormonal pozğunluqlar
Akromegaliya gec aşkarlandıqda ciddi fəsadlar yaradır
Boy hormonunun artıqlığı yetkin yaşda akromegaliyaya, uşaqlıqda giqantizmə yol açır. Əl, ayaq, çənə və daxili orqanların qeyri-mütənasib böyüməsi, şəkər artımı, təzyiq qalxması əsas nəticələrdir. Diaqnostika GH, IGF-1 və hipofiz MRT ilə aparılır; əsas müalicə cərrahidir.
Addison xəstəliyini qaçırmaq olar
Halsızlıq, 10-15 kq-a qədər çəki itkisi, aşağı təzyiq, mədə bulanması və dəri rənginin qaralması (xüsusilə diş əti, dırnaq yatağı, büküşlərdə) Addison xəstəliyinin əlamətləridir. Səbəb kortizol çatışmazlığıdır; müalicə oral əvəzedici terapiyadır.
Prolaktinoma əksər hallarda dərmanla müalicə olunur
Hipofizin xoşxassəli şişi prolaktinoma adlanır və ölçüsünə görə təsnif edilir. Diaqnoz hipofiz MRT ilə qoyulur. Böyük əksəriyyəti dərman müalicəsinə yaxşı cavab verir; cərrahiyə nadir hallarda lazım olur.
PKOS diaqnozunda üç meyardan ikisi yetərlidir
Androgen artıqlığı, yumurtalıqlarda çoxlu kistalar və ovulyasiya disfunksiyası (aybaşı pozğunluğu) — bu üç meyardan ikisi PKOS üçün kifayətdir. Müalicədə artıq çəkinin azaldılması mərkəzi rol oynayır.
Müalicə olunan hallar
- Kuşinq sindromu (kortizol artıqlığı)
- Addison xəstəliyi
- Prolaktin yüksəkliyi və prolaktinoma
- Hipofiz xəstəlikləri
- Akromegaliya və giqantizm
- Boy hormonu (GH) çatışmazlığı
- Feoxromositoma, hiperaldosteronizm
- PKOS və hormonal sonsuzluq
- Hirsutizm (Ferriman-Gallwey şkalası)
- Androgen artıqlığı və aybaşı pozğunluqları
Reproduktiv endokrinologiya
Hormonal sonsuzluq və hamiləlik planlaması
AMH və yumurtalıq rezervi
AMH (Anti-Müllerian Hormon) qadınlarda yumurtalıq rezervini göstərir. Bir ildən artıq hamiləlik baş tutmadıqda, PKOS şübhəsində və IVF planlamasında dəyərləndirilir.
Hamiləlikdən əvvəl yoxlama
Tiroid funksiyası (TSH, FT4), prolaktin, autoimmun antikorlar və lazım olduqda PKOS qiymətləndirilir. Hamiləlikdə tiroid hədəfləri fərqli olduğundan əvvəlcədən planlaşdırma vacibdir.
- Hormonal sonsuzluq diaqnostikası (qadın və kişi)
- Yumurtalıq rezervinin müəyyən edilməsi
- Hamiləlik dövründə tiroid xəstəlikləri
- Androgen artıqlığı və aybaşı pozğunluqları
Paratiroid və sümük
Osteoporoz, paratiroid və D vitamini
Vitamin D çatışmazlığı sümük və metabolik sağlamlığa təsir edir
Vitamin D yetkinlər üçün gündəlik təxminən 800-2000 BV civarındadır, doza isə qan səviyyəsinə görə həkim tərəfindən təyin olunur. D vitamini həm hormon, həm də vitamin kimi davranır.
Vitamin D-ni özbaşına yüksək dozada qəbul etməyin
Yüksək dozada uzunmüddətli istifadə zəhərlənmə yarada bilər: hiperkalsemi, böyrək daşları və böyrək zədələnməsi riski var. Doza mütləq qan analizi ilə təyin edilməlidir.
- Paratiroid adenoma
- Hiperparatiroidizm və hiperkalsemi
- Primer hipoparatiroidizm
- Osteoporoz (T-Score) diaqnostika və müalicəsi
- Densitometriya nəticələrinin şərhi
- Sümük yenilənmə markerləri
Uşaq endokrinologiyası
Boy, yetkinləşmə və uşaqlarda tiroid
Boy artımı ləngiyirsə nə vaxt həkimə getməli?
4 yaşdan yuxarı uşaqlarda illik boy artımı 4 sm-dən az olduqda siqnal sayılır. Skelet yaşı sol əl biləyi rentgeni ilə təyin edilib bioloji yaşla müqayisə olunur. Erkən diaqnoz boy potensialını qorumağa imkan verir.
- Boy artımının ləngiməsi
- Skelet yaşının dəyərləndirilməsi
- Erkən və ya gecikmiş cinsi yetkinləşmə
- Uşaq və yeniyetmələrdə tiroid xəstəlikləri
- Uşaqlarda giqantizm və böyümə hormonu pozğunluqları
Sual-Cavab
Hormonal pozğunluqlar haqqında suallar
Akromegaliyanın əlamətləri varsa nə etmək lazımdır?
Üzük və ayaqqabı ölçüsünün artması, çənənin və dilin böyüməsi, üz cizgilərinin kobudlaşması, baş ağrıları və tez-tez tərləmə akromegaliya əlamətləridir. Səbəb hipofiz şişi ola bilər. Dərhal endokrinoloji müayinə və hipofiz MRT lazımdır; erkən diaqnoz əməliyyat müvəffəqiyyətini artırır.
AMH testi nə üçün edilir?
AMH qadınlarda yumurtalıq rezervini, kişilərdə testikulyar rezervi göstərir. Normal dəyəri təxminən 2-5 ng/ml arasındadır (laboratoriyaya görə dəyişir). Bir ildən artıq hamiləlik baş tutmadıqda, PKOS şübhəsində, IVF planlamasında və menopauza yaxınlığını qiymətləndirmək üçün istifadə olunur.
Hamiləlik planlamasından əvvəl endokrinoloji yoxlanış vacibdirmi?
Bəli. Tiroid funksiyasının (TSH, FT4), autoimmun antikorların, prolaktin səviyyəsinin, lazım olduqda AMH və PKOS qiymətləndirilməsi tövsiyə olunur. Hamiləlikdə tiroid hədəfləri fərqlidir; əvvəlcədən planlaşdırılmış müalicə uşağın inkişafına müsbət təsir edir.
Uşağımın boyu yaşıdlarından geri qalır. Nə etmək lazımdır?
4 yaşdan yuxarı uşaqlarda illik boy artımı 4 sm-dən az olduqda siqnal sayılır. Sol əl biləyi rentgeni ilə skelet yaşı təyin edilib bioloji yaşla müqayisə olunur. Erkən diaqnoz uyğun müalicə planı qurmağa imkan verir.
Başqa xəstənin işlədiyi dərmanı qəbul etmək olar?
Xeyr. Eyni diaqnoza malik iki xəstənin müalicəsi fərqli ola bilər. Yaş, çəki, yanaşı xəstəliklər, analiz nəticələri və allergiyalar dərman seçimini fərdiləşdirir. Hər müalicə həkim tərəfindən fərdi təyin edilməlidir.
Hormonal müayinəyə yazılın
Hormonal şikayətlərinizi WhatsApp ilə yazın. Müalicə yalnız müayinə və test nəticələrindən sonra, fərdi olaraq təyin edilir.